Ölüm

Modern Patoloji: Ölümden Kaçış ve Ölümsüzlük Tüketimi

İnsan, kendi ölümünün farkında olan ve bu konu üzerine düşünen tek varlık olarak tanımlanabilir. Bu bilgi, yalnızca biyolojik bir sonun farkında olmak anlamına gelmez. İnsan, öleceğini bilmesi nedeniyle zamanı, hayatı, geleceği, anlamı, dini, ahlakı ve toplumsal ilişkileri ölüm gerçeğiyle birlikte düşünmek zorunda kalan bir varlıktır. Bu nedenle ölüm, insan için yalnızca yaşamın sonunda meydana gelen fizyolojik bir hadise değildir; yaşamın bütününü anlamlandıran temel ontolojik gerçekliklerden biridir. Ancak modern insanın ölüm karşısındaki temel tavrı, çoğu zaman ölümün ne olduğunu anlamaya çalışmaktan ziyade onu mümkün olduğunca geciktirme, görünmezleştirme ve nihayetinde ortadan kaldırma yönünde gelişmiştir.

Bu durum özellikle kapitalist modernlik içerisinde dikkat çekici bir görünüm kazanmıştır. Modern toplum bir yandan sağlık teknolojileri aracılığıyla insan hayatını uzatmaya çalışırken, diğer yandan ölümün gündelik hayat içerisindeki görünürlüğünü azaltmıştır. Ölüm evden hastaneye, aileden uzmanlara, toplumsal tecrübeden profesyonel kurumlara devredilmiştir. Bununla birlikte ölümün toplumsal hayattan tamamen “kovulduğunu” ileri sürmek de dikkatli kullanılmalıdır. Burada söz konusu olan, ölümün bütünüyle ortadan kalkması değil, insanın gündelik anlam dünyasındaki merkezi konumunu kaybetmesidir.

Ölümün Ontolojik Mahiyeti: Yok Oluş mu, Varoluşun Dönüşümü mü?

Ölüm hakkında düşünmek öncelikle hayatın ne olduğu sorusunu gündeme getirir. Çünkü ölüm, ancak hayatın mahiyeti hakkında belirli bir anlayış içerisinde anlam kazanabilir. Materyalist ve indirgemeci bir yaklaşım açısından ölüm, organizmanın biyolojik işlevlerinin geri döndürülemez biçimde sona ermesidir. Bu yaklaşımda ölümden sonra bireysel varoluşun devam edip etmediği “bilimsel” olarak doğrulanabilir bir mesele değildir. Dolayısıyla ölüm, bireysel hayatın nihai sonu olarak düşünülür.

Fakat insanlık tarihindeki dinî ve metafizik geleneklerin büyük bir bölümü, ölümü mutlak bir yokluk olarak değerlendirmemiştir. Ölüm, bu geleneklerde çoğu zaman varoluşun bir biçiminden başka bir biçimine geçişi ifade eder. İslam düşüncesi de bu yaklaşımın güçlü örneklerinden biridir.

İslamî ontolojide insan, yalnızca maddi bir bedenden oluşan bir varlık değildir. İnsan bedensel, ruhsal ve manevi boyutları bulunan bir varlık olarak düşünülür. Bu nedenle insanın hakikati yalnızca biyolojik süreçlere indirgenemez. Kur’an’da hayat ve ölümün yaratılmış gerçeklikler olduğu belirtilir. Ölüm, yaratılış düzeninin dışında meydana gelen anlamsız bir kesinti değil, insan varoluşunun ilahî düzen içerisindeki temel aşamalarından biridir.

Bu perspektifte ölüm, hayatın zıddı olan mutlak hiçlik değildir. Dünya hayatındaki varoluş biçiminin sona ermesi ve insanın başka bir varoluş aşamasına geçmesidir. İslam’ın ahiret öğretisi, ölümün insanın hikâyesinin son noktası olmadığını, aksine dünya hayatının sınırlı zamanının ardından başlayan yeni bir varoluşun eşiği olduğunu kabul eder.

Bu nedenle İslamî düşüncede ölüm, yalnızca korkulması gereken bir olay değildir. Elbette ölüm ayrılığı, kaybı ve acıyı beraberinde getirir. İslam’ın ölüm karşısındaki yaklaşımı, insanın doğal yasını ve acısını inkâr eden bir kayıtsızlık değildir. Ancak ölümün kaçınılmazlığı, insanı nihilizme değil, hayatın anlamı üzerine düşünmeye yöneltir.

Ölümün ontolojik gerçekliği, hayatın sınırsız olmadığını insana sürekli hatırlatır. Sınırlılık ise anlamın ortaya çıkmasının temel şartlarından biridir. Eğer insanın zamanı sonsuz olsaydı, tercihlerin, ertelemenin, sorumluluğun ve hatta hayatın kendisinin anlamı ciddi biçimde değişirdi. İnsan hayatının değer kazanmasında onun sonlu oluşunun belirleyici bir rolü vardır.

Bu açıdan ölüm, hayatın anlamını yok eden değil, belirli anlamda hayatı mümkün kılan bir sınırdır. İnsan her şeyi yapamayacağını, her şeye sahip olamayacağını ve zamanının sınırsız olmadığını ölüm sayesinde bilir. Ölüm bilgisi, insanı hem kendi sınırlılığıyla hem de varoluşunun aşkın boyutuyla karşı karşıya getirir.

Modern düşüncenin belirli biçimlerinde ölüm, hayatın anlamsızlığının nihai kanıtı olarak görülebilir. Eğer insan sonunda yok olacaksa, yaptığı her şeyin geçici olması varoluşsal bir problem hâline gelir. İslamî ontolojide ise ölüm, insanın bütün faaliyetlerini anlamsızlaştıran bir son değil, dünya hayatındaki eylemlerin nihai anlam kazandığı geçiş noktasıdır.

Bu nedenle İslam’ın ölüm anlayışı iki farklı aşırılıktan ayrılır. Birincisi, dünyayı tamamen değersizleştiren ölüm merkezli bir hayat anlayışıdır. İkincisi ise ölümü unutup dünyayı mutlaklaştıran hayat anlayışıdır. İslam, insanı ölüm düşüncesiyle hayatı terk etmeye değil, hayatı daha bilinçli ve sorumlu biçimde yaşamaya davet eder.

Ölümün hatırlanması, bu bağlamda psikolojik bir karamsarlık üretmez. Aksine insanın sınırsız arzu üretme eğilimini sınırlar. İnsan, her şeyi elde edemeyeceğini kabul ettiğinde sahip olduklarıyla ilişkisini yeniden kurmak zorunda kalır. Böylece ölüm düşüncesi, tüketimin sürekli genişleyen arzu mekanizmasına karşı bir sınır bilinci üretir.

Modern Dünyada Ölümün Görünmezleşmesi ve Tüketim Afyonu

Modernleşme süreciyle birlikte ölümün anlamı önemli ölçüde değişmiştir. Geleneksel toplumlarda ölüm, çoğu zaman toplumsal hayatın açık bir parçasıydı. İnsanlar ölümle evlerinde, aile içerisinde ve gündelik ilişkilerde daha doğrudan karşılaşabiliyordu. Ölüm ritüelleri yalnızca ölen kişiyle ilgili değil, toplumun ölüm gerçeği karşısında birlikte anlam üretmesinin de araçlarıydı.

Modern toplumda ise ölüm giderek kurumsallaşmıştır. Ölüm, evden hastaneye; aileden sağlık profesyonellerine; toplumsal ritüellerden uzmanlık alanlarına taşınmıştır. Bu dönüşümün önemli sonuçlarından biri, ölümün insanın doğrudan deneyim alanından uzaklaşmasıdır. Bununla birlikte ölümün toplumsal olarak yeniden örgütlenmesi, onun varoluşsal anlamının kaybolmasına neden olabilir. Modern insan ölüm hakkında daha fazla tıbbi bilgiye sahip olabilir; ancak ölümün ne anlama geldiği konusunda daha az ortak bir anlam dünyasına sahiptir. Dinî dünya görüşlerinin belirleyiciliğinin zayıflamasıyla birlikte ölüm, yalnızca metafizik bir kader değil, giderek teknik müdahaleye açık bir “problem” olarak düşünülmeye başlanmıştır.

Burada önemli bir zihinsel dönüşüm yaşanır: Önceden insanın aşamayacağı ontolojik bir gerçeklik olarak kabul edilen ölüm, modern dünyada çözülmesi gereken bir sorun olarak algılanmaya başlanmıştır. Tıbbın ölümle mücadele etmesi kuşkusuz insanlık açısından önemli kazanımlar üretmiştir. Hastalıkların tedavi edilmesi, çocuk ölümlerinin azaltılması ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi, ölümün teknik olarak “yenilmesi” fikrinden ayrı değerlendirilmelidir. Sorun tıbbın hayatı koruma çabası değildir. Sorun, insanın ölümlülüğünün başlı başına bir “teknik arıza” olarak görülmeye başlanmasıdır. Ölüm insanın teknik arızası olarak tanımlanırken insanın gündelik hayatını devam ettirebilmesi için de kapitalist tüketim tarzı “arızanın” gündemden uzaklaşmasında önemli bir ideolojik aygıt olarak kullanılmaktadır. 

Kapitalist sistemin temel mantığı, sınırların sürekli genişletilmesine dayanır. Daha fazla üretim, daha fazla tüketim, daha fazla büyüme ve daha fazla birikim, kapitalist ekonomik tahayyülün temel ilkeleridir. Ölüm ise bu mantığın karşısındaki en radikal sınırdır. İnsan ne kadar zengin olursa olsun, ne kadar üretirse üretsin veya ne kadar teknolojik güce sahip olursa olsun ölüm, insanın sahip olma ve kontrol etme arzusuna nihai bir sınır koyar. Bu nedenle ölüm, kapitalist tahayyül açısından yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda ekonomik ve kültürel bir problem olarak da görülebilir.

Bu noktada kapitalist insanın temel paradoksu ortaya çıkar. İnsan, daha fazla şeye sahip olarak kendi varoluşsal güvensizliğini azaltmak ister. Fakat sahip oldukları arttıkça kaybetme ihtimali de artar. Servet, güvenlik ve güç arayışı ölümün kesinliğini ortadan kaldıramadığı için birikim hiçbir zaman tamamlanmaz. Böylece kapitalist tüketim, yalnızca ihtiyaçların karşılanması olmaktan çıkar. İnsan, kendi ölümlülüğünün yarattığı eksikliği tüketim aracılığıyla doldurmaya çalışır. Daha genç görünmek, daha sağlıklı olmak, daha uzun yaşamak ve daha gelişmiş bir bedene sahip olmak, tüketim kültürünün temel vaatlerinden biri hâline gelir.

Bugün yaşlanma karşıtı endüstrinin, biyoteknoloji yatırımlarının ve uzun yaşam ekonomisinin büyümesi bu bağlamda değerlendirilmelidir. Çağdaş literatürde “longevity capitalism” olarak tartışılan bu dönüşümde biyolojik zamanın giderek ekonomik bir kaynak ve yatırım alanı hâline geldiği belirtilmektedir. Yaşam süresinin uzatılması fikri, yaşlanma teknolojileri ve “longevity escape velocity” gibi tahayyüller, ölümün teknik olarak sürekli ertelenebileceği düşüncesi etrafında şekillenmektedir. Bu durumda ölüm artık yalnızca insanın başına gelen bir kader değildir; yönetilmesi, yatırım yapılması ve ertelenmesi gereken bir ekonomik risk olarak yeniden tanımlanmaktadır. 

Ölümsüzlüğün Metalaşması ve Tüketim Köleliği

Kapitalist sistemde bir şeyin piyasa içerisine girmesi, onun yalnızca kullanılabilir değil aynı zamanda satın alınabilir hâle gelmesi anlamına gelir. Sağlık hizmetlerinin, yaşlanma karşıtı teknolojilerin ve biyolojik geliştirme araçlarının genişleyen piyasa alanları, yaşamın kendisinin de giderek ekonomik bir değer nesnesi hâline geldiğini göstermektedir.

Buradaki temel sorun, insanın daha uzun yaşamak istemesi değildir. Uzun ve sağlıklı bir hayat arzusu doğal ve anlaşılabilir bir arzudur. Sorun, bu arzunun kapitalist sistem içerisinde sonsuz bir tüketim döngüsüne dönüştürülmesidir. İnsana şu mesajlar verilmektedir:

Daha sağlıklı olmak için yeni bir ürüne ihtiyacın var.

Daha genç kalmak için yeni bir teknolojiye ihtiyacın var.

Daha uzun yaşamak için bedenini sürekli izlemen gerekiyor.

Daha iyi bir insan olmak için kendini geliştirmeye devam etmelisin.

Teknolojik gelişmeyi takip etmezsen geride kalacaksın.

Bu süreçte insanın bedeni bir proje hâline gelir. Artık insan yalnızca çalıştığı işyerinde üretken olmak zorunda değildir; boş zamanlarında da kendi bedenini, sağlığını, zihnini ve performansını geliştirmekle yükümlüdür. Böylece modern kapitalizmin sömürüsü yalnızca emek (zaman) değil, yaşamın tamamını kapsamaya başlar. İnsan kendi bedeninin girişimcisine dönüşür.

Bu bağlamda ölümsüzlük arayışı, insanın ölüm korkusundan kurtulmasını sağlamaktan ziyade ölüm korkusunun sürekli olarak ekonomik açıdan yeniden üretilmesine yol açabilir. Çünkü ölüm ne kadar büyük bir tehdit olarak sunulursa, onu geciktirme veya aşma vaadi satan piyasa da o kadar genişler. “Yaşlanma” bir problem, “ölüm” teknik bir arıza, “bedensel sınırlılık” ise geliştirilmesi gereken bir eksiklik olarak sunulduğunda insan, kendi doğal varoluşuyla sürekli çatışma içerisinde yaşamaya başlar.

Bu nedenle kapitalizm insana doğrudan “ölümsüz olacaksın” demek zorunda değildir. Daha etkili olan vaat şudur: Yeterince tüketirsen, yeterince yatırım yaparsan ve teknolojiyi yeterince takip edersen ölüm biraz daha uzaklaşabilir. Fakat bu “biraz daha” hiçbir zaman sona ermez. İnsan, ölümsüzlüğe ulaşmak için değil, ölüme sürekli olarak biraz daha geç yaklaşmak için tüketmeye devam eder.

Teknolojik Ölümsüzlük Yeni Bir Eskatoloji midir?

İnsanlık tarihindeki dinî gelenekler, ölümden sonraki hayat konusunda çeşitli kurtuluş tasavvurları geliştirmiştir. Transhümanizm (insanın teknolojik bir varlığa dönüştürülmesi) ise belirli yönleriyle bu kurtuluş düşüncesini teknolojik bir düzleme taşımaktadır.

İslam’da insanın ölümden sonraki varoluşu ilahî kudret ve yaratılış anlayışı içerisinde açıklanır. Transhümanist tahayyülde ise insan, kendi teknolojik kapasitesi aracılığıyla ölümden kurtulmaya çalışır. Bu açıdan transhümanizm, yalnızca bilimsel veya teknolojik bir proje değildir. Aynı zamanda yeni bir kurtuluş anlatısı üretmektedir. Fakat iki kurtuluş anlayışı arasında temel bir fark bulunmaktadır. Dinî eskatolojide insan, mutlak kontrol sahibi değildir. İnsan sonlu ve sınırlı bir varlık olarak kabul edilir. Transhümanist tahayyülde ise insan, kendi sınırlılığını teknolojik gelişme yoluyla aşabilecek bir varlık olarak yeniden tasarlanır. Bu durumun teolojik ve felsefi açıdan en önemli sonucu, ölüm karşısında tevazu ve kabul yerine mutlak kontrol arzusunun yerleşmesidir.

Çağdaş transhümanizm çalışmalarında da teknolojik ölümsüzlük tahayyülünün geleneksel dinî ölümsüzlük vaatleriyle açık bir rekabet ilişkisi içerisinde olduğu görülmektedir. Transhümanist çevrelerin bir kısmı dinlerin ölüm sonrası hayat vaatlerini teknolojik olarak gerçekleştirilebilir bir hedefe dönüştürmeye çalışmaktadır. Bu bağlamda teknolojik olarak üretilmiş ölümsüzlük, geleneksel kurtuluş tahayyüllerinin seküler bir alternatifi olarak sunulmaktadır.

Fakat burada temel soru şudur: İnsan gerçekten ölümü ortadan kaldırabilseydi ne olurdu?

İlk bakışta bu sorunun cevabı açıktır: İnsan daha özgür olurdu. Ancak mesele bu kadar basit değildir. Çünkü ölümün ortadan kalkması, hayatın bütün toplumsal, ekonomik ve siyasal yapısını değiştirecektir. Nüfus, kaynaklar, iktidar, mülkiyet, sınıf ilişkileri ve kuşaklar arası adalet gibi sorunlar tamamen yeni bir boyut kazanacaktır. Daha önemlisi, ölümsüzlük teknolojisinin eşit biçimde dağıtılacağını varsaymak için hiçbir zorunlu neden yoktur.

Kapitalist eşitsizliklerin hâkim olduğu bir dünyada, ölümsüzlük teknolojilerinin de önce ekonomik ve siyasal olarak güçlü kesimlerin erişimine açılması ihtimali oldukça yüksektir. Böyle bir durumda insanlık, yalnızca zengin ve yoksul arasında değil, potansiyel olarak “uzatılmış hayatlara sahip olanlar” ve “normal biçimde ölenler” arasında da bölünebilir. Bu nedenle ölümsüzlük teknolojisi, insanlığın ortak kurtuluşu olmaktan çok, eşitsizliğin biyolojik düzeye taşınması anlamına gelebilir.

Ölüm Bilincinin Özgürleştirici Potansiyeli

Çağdaş insan ölümden kurtulmayı özgürlük olarak görmektedir. Oysa ölümün kaçınılmazlığını kabul etmek de farklı bir özgürlük biçimi yaratabilir. Ölümün bilincinde olan insan, sahip olduğu her şeyi sonsuza kadar biriktiremeyeceğini bilir. Bu bilgi, onu sürekli sahip olmaya çalışan bir varlık olmaktan çıkarabilir. Ölümü unutan insan ise sürekli geleceğe yatırım yapmak zorunda kalır.

Kapitalizmin temel vaatlerinden biri geleceğin bugünden daha iyi olacağıdır. İnsan bugünkü hayatını erteler, daha fazla çalışır, daha fazla kazanır ve gelecekte yaşayacağını düşündüğü hayat için bugünü tüketir. Fakat ölüm, geleceğin hiçbir zaman kesin olmadığını hatırlatır. Bu nedenle ölüm bilinci, kapitalist erteleme mantığına karşı güçlü bir eleştiri potansiyeli taşır. İnsan her şeyi geleceğe bırakamaz. Sevgi, dostluk, adalet, merhamet ve anlam sürekli ertelenemez. Çünkü insanın zamanı sınırlıdır. Bu anlamda ölüm, insanın hayatını küçülten değil, onu daha gerçek hâle getiren bir sınırdır.

Kapitalist toplumun insanı sürekli daha fazla yaşamaya, daha fazla üretmeye ve daha fazla tüketmeye çağırdığı bir dünyada ölüm düşüncesi şu soruyu ortaya çıkarır: Bütün bunları ne için yapıyoruz? Bu soru, kapitalist sistem açısından tehlikeli bir sorudur. Çünkü tüketim sisteminin devam edebilmesi için insanın sürekli yeni arzular üretmesi gerekir. Ölümün hatırlanması ise insanı arzularının sonu olmayan yapısıyla yüzleştirir.

İslamî perspektifin burada sunduğu temel eleştiri, insanın hayatını uzatmaya çalışmasının yanlış olduğu değildir. İslamî açıdan tedavi olmak, hastalıkla mücadele etmek ve hayatı korumak değerli olabilir. Sorun, hayatın korunmasının hayatın mutlaklaştırılmasına dönüşmesidir. Hayatı korumak başka şeydir. Ölümü yenmeye çalışmak başka şeydir. İnsan hayatını mümkün olduğunca sağlıklı ve anlamlı yaşayabilir. Ancak hayatı sonsuza kadar uzatma arzusunun kendisi, insanın sınırlılığını reddeden bir ontolojik başkaldırıya dönüşebilir.

Ölüme Sahip Çıkmak Yaşanılasıdır

Ölüm, insan varoluşunun ortadan kaldırılamaz temel gerçeklerinden biridir. Modern bilim ve tıp, ölümün nedenlerini geciktirme ve insan hayatını uzatma konusunda büyük başarılar elde etmiş olsa da ölümün ontolojik gerçekliği ortadan kalkmamıştır. Buna rağmen modern kapitalist kültür, ölümle barışık bir varoluş biçimi geliştirmek yerine ölümün görünürlüğünü azaltmış ve ölüm korkusunu ekonomik olarak işlenebilir bir arzu alanına dönüştürmüştür.

Bu süreçte yaşlanma karşıtı endüstriler, uzun yaşam teknolojileri, biyoteknoloji girişimleri ve transhümanist ölümsüzlük tahayyülleri yeni bir ekonomik ve kültürel alan oluşturmaktadır. Güncel çalışmalar da yaşam süresinin uzatılmasının giderek finansal, teknolojik ve biyopolitik süreçlerle iç içe geçtiğini; biyolojik zamanın ekonomik bir değer ve yatırım alanı olarak yeniden üretildiğini göstermektedir. Ancak bu gelişmelerin insana ne sunduğu sorusu açık kalmaktadır. Eğer insan, ölümden kurtulmak için sürekli daha fazla tüketmek, bedenini sürekli güncellemek, teknolojik şirketlere bağımlı olmak ve yaşamını ekonomik olarak optimize etmek zorunda kalacaksa, ölümsüzlük özgürlük anlamına gelmeyebilir. Tersine, insanın ölüm korkusundan kurtulma arzusu yeni bir tüketim köleliğine dönüşebilir.

Bu noktada İslamî ölüm anlayışı önemli bir alternatif sunmaktadır. İslam, ölümü mutlak bir yokluk olarak değil, insan varoluşunun bir aşaması olarak görür. Dünya hayatının sınırlılığı, insanı hayatı değersizleştirmeye değil, onu daha anlamlı yaşamaya yöneltir. İnsan öleceğini bildiği için hiçbir şey yapmaktan vazgeçmez; aksine yaptığı şeylerin sorumluluğunu daha fazla taşır.

Modern kapitalist tahayyül ise ölümün kendisini bir başarısızlık olarak yeniden tanımlama eğilimindedir. Böylece ölüm karşısındaki insanî kırılganlık, teknolojik ve ekonomik çözümler aracılığıyla yönetilecek bir probleme dönüşür. Fakat insanın en büyük problemi gerçekten ölüm müdür? Yoksa insanın asıl problemi, ölümden korktuğu kadar anlamsız bir hayat yaşamaktan da korkamaması mıdır? 

Transhümanizm, insana daha uzun bir hayat vaat edebilir. Teknoloji insan bedenini geliştirebilir, hastalıkları ortadan kaldırabilir ve yaşam süresini uzatabilir. Ancak hiçbir teknoloji, hayatın neden yaşanmaya değer olduğu sorusuna tek başına cevap veremez.

İslamî ontolojinin bu noktadaki temel katkısı, insanın ölümden önce hayatın anlamı üzerinde düşünmesini istemesidir. Çünkü belki de insanın gerçek özgürlüğü, hiçbir zaman ölmeyeceğine inanmasında değil; öleceğini bilmesine rağmen hayatını anlamlı, ahlaki ve sorumlu biçimde yaşayabilmesinde bulunmaktadır.

Bu nedenle çağdaş ölümsüzlük arayışlarının en büyük paradoksu şudur: İnsan ölümden kurtulmaya çalışırken hayatın kendisini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalabilir. Daha uzun yaşamak, daha anlamlı yaşamak demek değildir. Daha gelişmiş olmak, daha insanî olmak demek değildir. Ve ölümün teknik olarak ertelenmesi, insanın ontolojik kaygısını ortadan kaldırmaz. Belki de modern insanın yeniden öğrenmesi gereken şey, ölümü nasıl yeneceği değil; ölümün kesinliği karşısında nasıl anlamlı bir hayat yaşayacağıdır.