Üç erkek kardeş, üç kız kardeş, bazı üç arkadaş ya da üç yoldaş… Bakış açısı değiştiğinde üç oğul ya da üç kız… Üçün ne muhteşem bir sayı olduğundan bahsetmek bu yazının hedefinin dışında; burada daha çok üç kişilik özne ile çıkılan masal yolculuğundan ve benzer kalıpların çağları aşıp farklı coğrafyalara tutunarak kalmasından -ama önünde sonunda kutsal olsun olmasın- birçok hikâye veya masalda insanlığın ortak değerlerinin, ortak zaaflarının estetik ve etik dile getirilişinden dem vuracağız.
Yıllar önce binlerce hadis okumuş, kimine vazgeçmemecesine bağlanmış, kiminin kutsal olamayacak halk masallarından adapte edildiğini düşünmüş, kimindeki söz zarafetine, derinliğine hayran kere hayran kalmıştım.
Yıllar sonra masalcı komşu üstadımız Joan Aiken’ın yazdıklarından biri biraz daha duyulur bir şekilde “şişşşt” dedi bana. Armut ağacı masalı en başta bahsettiğim üç kişilik öznesi olan, akılda kolayca kalan, estetik ve etik yönü güçlü, son kertede Hıristiyan motifleriyle -Cebrail haç çıkarıyor, su ve şelale şaraba dönüşüyor- süslenmiş unutulmaz bir masal ve ne hoştur ki en büyük kahramanım Muhammed Peygamber’in masalsı hadisiyle birçok ortaklık taşıyor.
Olağanüstü güzellikteki armut ağacının civarında bir tatlı huzurla yaşayan üç kardeşe sınanmak üzere Tanrı tarafından melek Cebrail’i göndermesiyle başlar masalımız. Aslında insanlar ne halde öğrenmek isteyen –burada hem Hıristiyanlık hem de İslâmiyet açısından Tanrı’nın zaten bildiği şeyi insan düzlemine taşıması ve insan tecrübesine uyumlu hale getirmesi diye ekleme yapmak gerekebilir- Tanrı, meleği Cebrail’i yeryüzüne gönderir ve meleğin yolu üç kardeşle kesişir.
(Masalda armut ağacı öyle kudretli bir şekilde tasvir ediliyor ki okuyanların aklına ister istemez; kardeşler zaten her şeye sahipmiş, ne diye kendilerini sıkıntıya sokmuşlar ki diyesi geliyor.)
Muhammed Peygamber’e ait olduğu kuvvetle muhtemel hadise ve hadisteki kıssaya baktığımızda, cilt hastalığı olan biri -abraş- kör ve kel olan başka iki kişiyle ardı ardına sınanıyorlar. Allah onlara bir melek gönderir ve melek onlara en çok istedikleri, sevdikleri şeyi sorar. Cildi hasta olan güzel bir cilt ister, deve ister, meleğin bereket duasını alır. Kel adam güzel bir saç ve inek ister. Kör adam da gözlerine kavuşmayı ve koyun sahibi olmayı ister.
Aiken’ın masalında yoksul bir dilenci olarak kardeşlerin en büyüğünden armut isteyen melek Cebrail, yaşlı bir seyyah ve keşiş kılıklarında aynı şeyi ortanca ve küçük kardeşten de ister. Her seferinde incelik, nezaket ve cömertlikle karşılanan Cebrail, Pazar günü kardeşlerin hepsini yanına katarak, güzel davranışlarından ötürü kendilerine büyük bir ihsanda bulunacağını söyler. Büyük kardeş görkemli şelalenin şaraba dönüşmesini ister ve etrafında çalışan birçok adamla birlikte hepsi kendisinin olur. Ortanca kardeş civardaki güvercinlerin büyükbaş hayvanlara dönüşmesini ister ve çevrede çalışan onlarca insanla birlikte hepsi kendisinin olur. Küçük kardeş masalın merkezi karakteridir. Birçok masalda, küçük çocuk, küçük kardeş, küçük kız kendisinden beklenilmeyecek akla, beceriye, ahlâka sahip olarak şaşırtıcı ve dönüştürücü bir rol üstlenir. Masallardaki bu “küçüğün övülmesi”, Shakespeare’in Kral Lear eserine, ondan da Kurosawa’nın Ran filmine kadar taşınır. Küçük kardeş iyi kalpli, inançlı bir eş ister. İki güzel abiye, muhteşem armut ağacına sahip olan küçük kardeş, eksiğini fark etme konusunda basit, yalın ve derin bir hamle yapmıştır.
Yakınlarda yapılan bir çeşit sosyal deneyde önce ebeveynlere kiminle yemek istedikleri soruluyor sonra da çocuklara. O koca koca adamlar ve kadınlar, ünlü münlü, fiyakalı insanlardan insan beğenmeye depreşirken, güzellik kendilerini görse namından vazgeçeceği çocuklar, anne ve babalarıyla yemek yemek istediklerini söylüyorlar. Hemen yanı başımızda, elimizin altındakinin değersiz olduğunu da kim söyledi size?
Hadiste -kutsal masalda- varlık içinde yüzen eskinin abraş, kel ve körü, melek tarafından ziyaret edilirler. Melek gariban haldedir ve cildi iyice güzelleşmiş olan adamdan yolculuğunu tamamlamak üzere bir deve ister. Adam pek nazlanınca -büsbütün cimrilik aslında- kendisinin eskiden sıkıntı çeken, insanlardan utanan o adam olup olmadığını sorar melek ve adamın inkârıyla karşılaşır. Nesillerdir soylu soplu pek güzel bir civanmertmiş meğer. Melek bu sefer yalan söylediği takdirde eski haline dönmesi yönünde eder duasını. Kelin yanına gittiğinde aynı senaryo tekrarlanır. Körün yanına gider son olarak ve kör hiç yüksünmeden vaktiyle kör olduğunu, Allah’ın kendisine gözlerini geri verdiğini, fakirken zengin kıldığını, bugün de kendisinden ne istenirse istensin asla geri çevirmeyeceğini söyler tüm inceliğiyle.
Aiken’ın masalında, şarap tröstü olan büyük kardeş, bir kap şarap isteyen dilenci kılığındaki melek Cebrail’i cimriliğin dengesiz kibriyle haşlayarak kovmuş. Süt ürünleri tröstü olan ortanca kardeş, bir bardak süt isteyen gariban Cebrail’i üzerine köpekleri salmakla tehdit etmiş. Sırasıyla ikisi de melek Cebrail’in hışmına uğrayarak eski hallerine dönmüşler. Geceyi geçirmek ve açlığını gidermek üzere küçük kardeş ile iyilik abidesi eşinin yanına gelen Cebrail, kıt imkânların gepgeniş gönülle harmanlanmasından oluşan zenginlikle ağırlanmış. Ağaç kabuğundan yapılma undan ekmeğin en güzel katık ve yosun kaplı kaya ile üzerine örtülmüş yaprakların en güzel döşek olduğu bir ağırlanma. Bir bardak suyun en güzel şaraba dönüştüğünü de ekleyeyim.
Sadaka ve sadakat şimdilerde çok farklı bir anlam yüküne ve sosyolojik çerçeveye kavuşsa da masalın kalbinde sadaka ve sadakatin eşsizliği aktarılmaktadır. Muhteşem bir köşke ve bir yığın nimete kavuşan genç çift, darlıkta da varlıkta da aynı eşsiz asaleti taşımaktadır.
Muhammed Peygamber’e ait olduğu düşünülen hadise, ”İsrailoğullarında…” diye başlanır. İslâm kültüründe bu; “dışarıdan bize gelmiş bir hikâyedir, kıssadır, masaldır” anlamını taşır. Bir ahlâki değeri, insana dair kadim bir çiğliği ve fazileti aktarmak için dışarıdan ithal hikâye bir sorun teşkil etmemektedir. Aiken’ın masalında modern anlatının süsü püsü, güzelliği gözükse de ana çerçevesiyle anlatılan bir Hıristiyan kıssasıdır. Hıristiyan kıssalarının, hagiografi metinlerinin çoğunlukla eski din ve inanışlardan adapte edilerek aktarıldığı bilinmez bir gerçek değildir. İslâm’ın İsrailiyat diye özetlediği eski masallar ile Aiken’ın yeni bir eda ile anlattığı masalın dayanağı olan atası bir yerlerde buluşmuş olmalılar. Ortak bir ataya sahip oldukları su götürmez olan, ortalama 1200 yaş farkı olan iki metnin, hikâyenin, masalın, insana dair hayret verici hâli anlatıp duran farklı karakterdeki arkadaşlar, komşular olduğunu düşünmek beni gülümsetiyor.
Bir anlatıda, anlatanın kim olduğu, anlatılan şeyin kaderini belirler. Conrad’ın “Karanlığın Yüreği” romanı ile Achebe’nin “Parçalanma” romanını yan yana ya da karşı
Bütün yarattıklarını bildiği gibi, insanı da en iyi bilen yaratıcısı Allah’tır. Allah’ın insanlığı dosdoğru yola iletmesi için gönderdiği vahyin insanın iç dünyasına yabancı kalması da beklenemez. Mülk suresi bunu retorik bir soruyla dile getirir:
Konuşuyoruz, tartışıyoruz, eleştiriyoruz; adaleti hararetle savunup haksızlığa karşı çıkıyoruz… İçinde bulunduğumuz zaman diliminde bütün bu yaptıklarımız artık sıradanlaşmış, kanıksanmış bir görüntü sergiliyor.
Müslüm Gürses’ in Mühim Meselem şarkısını dinlerken aklıma geldi ‘mühim meselelerimiz’. Sanırım çağdaş insanın ilgisini ve dikkatini en fazla çeken dünya meselesi; insanların hayatlarını nasıl bir sistemin düzelteceği meselesidir.
Bir çocuğun dünyaya söyleyecek fazla sözü olmamalıdır. Çocuk, dünyanın henüz bütün kötülüklerini öğrenmediği zamandır. Ev onun için sığınaktır, sokak oyundur, gökyüzü hayrettir, yarın ise henüz korkuyla tanışmamış bir ihtimaldir.
İyi ki Gülüyorsun; Anlatılan Senin Hikâyen!
Üç erkek kardeş, üç kız kardeş, bazı üç arkadaş ya da üç yoldaş… Bakış açısı değiştiğinde üç oğul ya da üç kız… Üçün ne muhteşem bir sayı olduğundan bahsetmek bu yazının hedefinin dışında; burada daha çok üç kişilik özne ile çıkılan masal yolculuğundan ve benzer kalıpların çağları aşıp farklı coğrafyalara tutunarak kalmasından -ama önünde sonunda kutsal olsun olmasın- birçok hikâye veya masalda insanlığın ortak değerlerinin, ortak zaaflarının estetik ve etik dile getirilişinden dem vuracağız.
Yıllar önce binlerce hadis okumuş, kimine vazgeçmemecesine bağlanmış, kiminin kutsal olamayacak halk masallarından adapte edildiğini düşünmüş, kimindeki söz zarafetine, derinliğine hayran kere hayran kalmıştım.
Yıllar sonra masalcı komşu üstadımız Joan Aiken’ın yazdıklarından biri biraz daha duyulur bir şekilde “şişşşt” dedi bana. Armut ağacı masalı en başta bahsettiğim üç kişilik öznesi olan, akılda kolayca kalan, estetik ve etik yönü güçlü, son kertede Hıristiyan motifleriyle -Cebrail haç çıkarıyor, su ve şelale şaraba dönüşüyor- süslenmiş unutulmaz bir masal ve ne hoştur ki en büyük kahramanım Muhammed Peygamber’in masalsı hadisiyle birçok ortaklık taşıyor.
Olağanüstü güzellikteki armut ağacının civarında bir tatlı huzurla yaşayan üç kardeşe sınanmak üzere Tanrı tarafından melek Cebrail’i göndermesiyle başlar masalımız. Aslında insanlar ne halde öğrenmek isteyen –burada hem Hıristiyanlık hem de İslâmiyet açısından Tanrı’nın zaten bildiği şeyi insan düzlemine taşıması ve insan tecrübesine uyumlu hale getirmesi diye ekleme yapmak gerekebilir- Tanrı, meleği Cebrail’i yeryüzüne gönderir ve meleğin yolu üç kardeşle kesişir.
(Masalda armut ağacı öyle kudretli bir şekilde tasvir ediliyor ki okuyanların aklına ister istemez; kardeşler zaten her şeye sahipmiş, ne diye kendilerini sıkıntıya sokmuşlar ki diyesi geliyor.)
Muhammed Peygamber’e ait olduğu kuvvetle muhtemel hadise ve hadisteki kıssaya baktığımızda, cilt hastalığı olan biri -abraş- kör ve kel olan başka iki kişiyle ardı ardına sınanıyorlar. Allah onlara bir melek gönderir ve melek onlara en çok istedikleri, sevdikleri şeyi sorar. Cildi hasta olan güzel bir cilt ister, deve ister, meleğin bereket duasını alır. Kel adam güzel bir saç ve inek ister. Kör adam da gözlerine kavuşmayı ve koyun sahibi olmayı ister.
Aiken’ın masalında yoksul bir dilenci olarak kardeşlerin en büyüğünden armut isteyen melek Cebrail, yaşlı bir seyyah ve keşiş kılıklarında aynı şeyi ortanca ve küçük kardeşten de ister. Her seferinde incelik, nezaket ve cömertlikle karşılanan Cebrail, Pazar günü kardeşlerin hepsini yanına katarak, güzel davranışlarından ötürü kendilerine büyük bir ihsanda bulunacağını söyler. Büyük kardeş görkemli şelalenin şaraba dönüşmesini ister ve etrafında çalışan birçok adamla birlikte hepsi kendisinin olur. Ortanca kardeş civardaki güvercinlerin büyükbaş hayvanlara dönüşmesini ister ve çevrede çalışan onlarca insanla birlikte hepsi kendisinin olur. Küçük kardeş masalın merkezi karakteridir. Birçok masalda, küçük çocuk, küçük kardeş, küçük kız kendisinden beklenilmeyecek akla, beceriye, ahlâka sahip olarak şaşırtıcı ve dönüştürücü bir rol üstlenir. Masallardaki bu “küçüğün övülmesi”, Shakespeare’in Kral Lear eserine, ondan da Kurosawa’nın Ran filmine kadar taşınır. Küçük kardeş iyi kalpli, inançlı bir eş ister. İki güzel abiye, muhteşem armut ağacına sahip olan küçük kardeş, eksiğini fark etme konusunda basit, yalın ve derin bir hamle yapmıştır.
Yakınlarda yapılan bir çeşit sosyal deneyde önce ebeveynlere kiminle yemek istedikleri soruluyor sonra da çocuklara. O koca koca adamlar ve kadınlar, ünlü münlü, fiyakalı insanlardan insan beğenmeye depreşirken, güzellik kendilerini görse namından vazgeçeceği çocuklar, anne ve babalarıyla yemek yemek istediklerini söylüyorlar. Hemen yanı başımızda, elimizin altındakinin değersiz olduğunu da kim söyledi size?
Hadiste -kutsal masalda- varlık içinde yüzen eskinin abraş, kel ve körü, melek tarafından ziyaret edilirler. Melek gariban haldedir ve cildi iyice güzelleşmiş olan adamdan yolculuğunu tamamlamak üzere bir deve ister. Adam pek nazlanınca -büsbütün cimrilik aslında- kendisinin eskiden sıkıntı çeken, insanlardan utanan o adam olup olmadığını sorar melek ve adamın inkârıyla karşılaşır. Nesillerdir soylu soplu pek güzel bir civanmertmiş meğer. Melek bu sefer yalan söylediği takdirde eski haline dönmesi yönünde eder duasını. Kelin yanına gittiğinde aynı senaryo tekrarlanır. Körün yanına gider son olarak ve kör hiç yüksünmeden vaktiyle kör olduğunu, Allah’ın kendisine gözlerini geri verdiğini, fakirken zengin kıldığını, bugün de kendisinden ne istenirse istensin asla geri çevirmeyeceğini söyler tüm inceliğiyle.
Aiken’ın masalında, şarap tröstü olan büyük kardeş, bir kap şarap isteyen dilenci kılığındaki melek Cebrail’i cimriliğin dengesiz kibriyle haşlayarak kovmuş. Süt ürünleri tröstü olan ortanca kardeş, bir bardak süt isteyen gariban Cebrail’i üzerine köpekleri salmakla tehdit etmiş. Sırasıyla ikisi de melek Cebrail’in hışmına uğrayarak eski hallerine dönmüşler. Geceyi geçirmek ve açlığını gidermek üzere küçük kardeş ile iyilik abidesi eşinin yanına gelen Cebrail, kıt imkânların gepgeniş gönülle harmanlanmasından oluşan zenginlikle ağırlanmış. Ağaç kabuğundan yapılma undan ekmeğin en güzel katık ve yosun kaplı kaya ile üzerine örtülmüş yaprakların en güzel döşek olduğu bir ağırlanma. Bir bardak suyun en güzel şaraba dönüştüğünü de ekleyeyim.
Sadaka ve sadakat şimdilerde çok farklı bir anlam yüküne ve sosyolojik çerçeveye kavuşsa da masalın kalbinde sadaka ve sadakatin eşsizliği aktarılmaktadır. Muhteşem bir köşke ve bir yığın nimete kavuşan genç çift, darlıkta da varlıkta da aynı eşsiz asaleti taşımaktadır.
Muhammed Peygamber’e ait olduğu düşünülen hadise, ”İsrailoğullarında…” diye başlanır. İslâm kültüründe bu; “dışarıdan bize gelmiş bir hikâyedir, kıssadır, masaldır” anlamını taşır. Bir ahlâki değeri, insana dair kadim bir çiğliği ve fazileti aktarmak için dışarıdan ithal hikâye bir sorun teşkil etmemektedir. Aiken’ın masalında modern anlatının süsü püsü, güzelliği gözükse de ana çerçevesiyle anlatılan bir Hıristiyan kıssasıdır. Hıristiyan kıssalarının, hagiografi metinlerinin çoğunlukla eski din ve inanışlardan adapte edilerek aktarıldığı bilinmez bir gerçek değildir. İslâm’ın İsrailiyat diye özetlediği eski masallar ile Aiken’ın yeni bir eda ile anlattığı masalın dayanağı olan atası bir yerlerde buluşmuş olmalılar. Ortak bir ataya sahip oldukları su götürmez olan, ortalama 1200 yaş farkı olan iki metnin, hikâyenin, masalın, insana dair hayret verici hâli anlatıp duran farklı karakterdeki arkadaşlar, komşular olduğunu düşünmek beni gülümsetiyor.
İlgili Yazılar
Karanlığın Yüreği Parçalanırken
Bir anlatıda, anlatanın kim olduğu, anlatılan şeyin kaderini belirler. Conrad’ın “Karanlığın Yüreği” romanı ile Achebe’nin “Parçalanma” romanını yan yana ya da karşı
Kur’an ve Psikoloji
Bütün yarattıklarını bildiği gibi, insanı da en iyi bilen yaratıcısı Allah’tır. Allah’ın insanlığı dosdoğru yola iletmesi için gönderdiği vahyin insanın iç dünyasına yabancı kalması da beklenemez. Mülk suresi bunu retorik bir soruyla dile getirir:
Sözün Bolluğu, Amelin Yokluğu
Konuşuyoruz, tartışıyoruz, eleştiriyoruz; adaleti hararetle savunup haksızlığa karşı çıkıyoruz… İçinde bulunduğumuz zaman diliminde bütün bu yaptıklarımız artık sıradanlaşmış, kanıksanmış bir görüntü sergiliyor.
İlim Yolculuğu mu, Diploma Avcılığı mı?
Müslüm Gürses’ in Mühim Meselem şarkısını dinlerken aklıma geldi ‘mühim meselelerimiz’. Sanırım çağdaş insanın ilgisini ve dikkatini en fazla çeken dünya meselesi; insanların hayatlarını nasıl bir sistemin düzelteceği meselesidir.
Filistin ve Çocukluk
Bir çocuğun dünyaya söyleyecek fazla sözü olmamalıdır. Çocuk, dünyanın henüz bütün kötülüklerini öğrenmediği zamandır. Ev onun için sığınaktır, sokak oyundur, gökyüzü hayrettir, yarın ise henüz korkuyla tanışmamış bir ihtimaldir.