İktidarın Gücü İle Gücün İktidarı Arasında Meşruiyet Sorunsalı

En güçlü, gücünü hak,

boyun eğmeyi de ödev biçimine sokmadıkça

hep egemen kalacak kadar güçlü değildir.

Jean Jacques Rousseau

Bir yerde gücü elinde bulunduran, iktidar sahibi muktedirlere sorulacak iki adet soru vardır: neden ve nasıl. İktidar sahibi, bir kişi olabileceği gibi birden fazla kişi ya da zümre de olabilir. Neden siz yönetiyorsunuz? Siz nasıl yönetiyorsunuz? İlk soru iktidarın meşruiyetini anlamak üzere sorulurken; ikincisi iktidarın sahip olduğu aygıtları ve süreçleri ihtiva etmektedir. Birincisi ontolojik bir soruyken; ikincisi teknik bir sorudur. Soruların açık ve netliği cevapların da net ve basit olacağı anlamına gelmiyor elbette. Özellikle “neden” sorusunun cevabı müesses nizam sahipleri için de bir sorgulanma ve hatta tehdit içermektedir. “Nasıl” sorusunun cevabı yasal metinlerde ve görünür uygulamalarda kendini belli etmektedir. Ancak “neden” sorusunun cevabı için verilecek cevabın ötesine gitmek gerekir. Bu yüzden sistemin asıl oyuncuları ve oyun kurucuları bu “neden” sorusunu “nasıl”ın cevaplarıyla geçiştirmektedir.

İktidar ve meşruiyet üzerine yazılan metinlerin kahir ekseriyeti meşruiyeti Tanrı’ya ve halka dayanan olmak üzere ikiye ayırmaktadır. Bu ikili ayrım kendi içlerinde farklı sentezlerle onlarca farklı türevi de ihtiva etmektedir. Çünkü denklemin çözüm kümesinde “insan” olduğu için cevap hiçbir zaman tek seçenek olamıyor. Bu yüzden ana akım iki yaklaşım olmasına karşın, iktidar şerbetinin içinde farklı oranlarda ve tatlarda bu bileşenlerden bulunmaktadır.

Batı düşünce geleneğinde bin yıllık feodalite/derebeylik döneminde iktidarın kaynağı Tanrı’dır. Diğer bir ifadeyle meşruiyetin kaynağı Tanrı’dır. Saint Paul’un ifadesiyle “omnis potestas a deo” (Bütün iktidarlar Tanrı’dan gelir). Tanrıyı yeryüzünde kilise temsil eder. Kilise iktidarın kimde olması gerektiğini serf olan halka bildirir. Kiliseye sonsuz bağlılık sahibi serfler ise bunun ne anlama geldiğini bilir ve mutlak iktidar gerçekleşmiş olur. Serfler yani geniş halk kitlelerinin diğer alanlarda olduğu gibi bu konuda da söz söyleme hakkına sahip değildir. Aynı zamanda kilise toprak sahipliği üzerinden büyük bir ekonomik gücü elinde bulundurmaktadır, Feodalite aynı zamanda toprağın zenginlik ölçütü olduğu bir sistemin adıdır. Feodalite sistemini ekonomik olarak ilk tehdit eden hareket merkantilizmdir. Merkantilizm, zenginliğin ölçütünün toprak sahipliğinden ticarete, yani nakdi paraya kaymasına neden olan bir yaklaşımdır. Türkçeye “ticaretçilik” olarak tercüme edilecek bu yaklaşım, Batı düşüncesinde burjuva sınıfının ortaya çıkmasına vesile olmuştur. İktidarın meşruiyetinin el değiştirmesi için yeryüzünde onu temsil edenlerin ellerindeki ideolojik ve ekonomik aygıtların el ve şekil değiştirmesi gerekir. Merkantilizm ile ekonomik ilk sadmeyi yiyen Tanrısal iktidar, Rönesans, Reform, Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi, Aydınlanma ve ulus-devletler ile yerini yeryüzü iktidarına bırakmıştır. Özellikle Sanayi Devrimiyle gücünü perçinleyen burjuva, serfin işçi sınıfına dönüşmesiyle de yeni bir toplumsal örgütlenme modeline ön ayak olmuşlardır. Böylece de modern sosyoloji bilimi gelişmiştir. Sosyoloji ile toplum seküler kavramlarla inşa edilmiş, siyasal alanda da siyaset bilimciler aynı işlevi görmüştür. Bunun adına en genel anlamıyla pozitivizm denmektedir. Deney, gözlem ve tekrarlanabilirlik üzerinden bir bilgi ölçütü icat edilmiş ve bunun dışındakiler değersizleştirmişlerdir. Tanrı’yı siyasal alandan çıkarma ideali yeryüzünde Tanrısız bir yaşamı kurma sürecine insanı itmiştir. Siyasal alanda ise meşruiyetin kaynağının “halk” olmasıyla bu süreç “kemale” ermektedir.

Modern ulus devletlerin iktidarlarının kaynağı halka dayanmaktadır. En azından ilgili literatür bunun üzerine bina edilmiştir. Bu devlet modelinin halkla arasındaki ilişkiyi laiklik ilkesi belirlemektedir. Yani siyasal iktidarın gökyüzüne sırtını döndüğünün en büyük garantisidir bu kavram. Laikus kavramından türeyen laiklik “yeryüzüne ait” anlamına gelmektedir. Aidiyetini yeryüzü üzerinden tanımlayan modern siyasal iktidarlar, gökle bağını kesme idealini ve iddiasını taşımakta, halktan aldığı gücü, halk için kullanma diskurunu ön plana çıkarmaktadır. Elbette bu keskin ayrım pratikte bu kadar sert ve net olmamakta, bugün dahi modern, seküler ve laik Batı ülkelerinde dini imgeler ve simgeler iktidarlar tarafından kullanılmaktadır.

İktidarını halktan alan iktidarlara literatürde demokratik iktidarlar, meşruiyeti halka dayanan sisteme de demokrasi denmektedir. Literatürde “suya sabuna dokunmayan” bu tanım günlük siyasette çok farklı yaşanabilmektedir. Öncelikle iktidarın meşruiyetini halktan alması ve ona karşı sorumlu olması iktidar sahipleriinn gücün etkisinden münezzeh oldukları anlamına gelmemektedir. Çünkü iktidara sahip olmak, güce sahip olmak arzusunu da tetiklemektedir. Modern demokrasi tarihi bu durumun örnekleriyle doludur. Adolf Hitler’in iktidara gelişi demokrasi iledir. Benito Mussolini’ni de halk desteğiyle iktidara gelmiştir. Bu isimler gibi pek çok modern iktidar sahibi kişiler güçlerini mutlaklaştırmak için farklı yöntemlere başvurmuşlardır. İktidarın gücünü kullanma iddiası, gücün iktidarını ele geçirme idealine evrilmektedir.

İktidar ile güç arasındaki ilişkiyi sadece liderler üzerinden okumak yetersiz olacaktır. Çünkü modern demokrasilerin ortaya çıkışında en önemli pay burjuvaziye aittir. Bujuvazi bu sistemin en önemli finansörüdür. Bir nevi iktidara gelmek isteyenlerin yolu sermaye sahiplerinin kapısından geçmektedir. Sistemin doğal işleyişidir. Sermayenin desteklemediği bir kişi ve partinin iktidarda kalması tarihi tecrübelerin gösterdiği kadarıyla imkânsızdır. Hatta bu yüzden iktidarın gücüyle devlet yönetmek yerine, gücün iktidarını isteyen liderler kendi burjuvazisini yaratmaktadır. Böylece iktidarın gücünü kullanıp bir süre sonra gitmek yerine, gücü ele geçirip iktidarını mutlaklaştırma yoluna gidebilecektir.

Batı düşünce ve siyasal tarihi üzerinden anlatılan bu süreç İslam coğrafyasında çok da farklı değildir. Hz. Muhammed aleyhisselamın vefatı sonrası henüz cenaze namazı kılınmadan yaşananlar iktidar arzusunun en önemli göstergelerindendir. Dört halifenin üçünün cinayete kurban gitmesi, Cemel ve Sıffın hadiseleri iktidarın gücünden öte gücün iktidarına talip insan tipolojisinin neler yapabileceğini göstermektedir. İktidarın kaynağı/meşruiyeti konusunda tartışmalar devam ederken Muaviye’nin iktidarının kaynağını/meşruiyetini Allah’a ithaf etmesi İslam düşünce geleneğinde iktidar meşruiyet tartışmalarının da kapısını açmıştır. Şûra suresi 38. âyette geçen “Onların işleri şûra iledir.” sözü üzerinden bugün modern demokrasilerle eş değer görülen ve idealize edilen yönetim biçimi çok fazla yaşam alanı bulamamıştır. Ayrıca bu ayetin demokratik sisteme işareti olarak tefsiri anakronik olmanın ötesinde aşağılık kompleksinin bir ürünü olduğunu da ayrıca belirtmek gerekmektedir. Ancak pratik örnekler çokta farklı değildir. Tarih, iktidarını mutlaklaştırmaya çalışan liderlerin yaşam hikâyeleri üzerine kuruludur.

Tarihi tecrübeler iktidarın yani yönetim erkinin olmadığı bir dünyanın varlığından söz etmemektedir. Nerede insan topluluğu varsa orda iktidar, meşruiyet ve güç ilişkisi ve sorunsalı olmuştur.

Kurumların olduğu, kuralların/yasaların işlediği sistemler daha yumuşak iktidar örnekleri sergilerken, kişilerin merkezde olduğu yönetimlerde güç savaşlarının olduğu görülmektedir. İktidarını mutlaklaştırmaya çalışan liderler, mutlaklaşma oranında yozlaşmaktadır. Lord Acton’un dediği gibi “İktidar yozlaştırır, mutlak iktidar mutlak yozlaştırır.”

Dipnot:

[1] Ragıp Ergün Ögr. Gör. Artvin Çoruh Üniversitesi Şavşat MYO Hukuk Bölümü, [email protected]