Manipülasyon kelimesinin etimolojisine göz atıldığında “el becerisi ile idare etmek” gibi bir anlamla karşılaşılmaktadır. Karşı karşıya olunan fiil bir çeşit el çabukluğudur ve bu fiili anlamlandırmak adına ona “illüzyon” veya “sihirbazlık” nitelemesi yapılabilir. Daha da isabetli bir teşbih gerektiğinde “hipnoz” olgusu kendisini gösterecektir. Psikoloji alanında da bir tedavi yöntemi olarak denendiği bilinen hipnozda, bu konuda kendisini yetiştirmiş bir uzman, bir insana gerçek dünyada var olmayan şeyleri gösterebilmekte, var olanları gerçekte olduklarından farklı bir şekilde gösterebilmekte veya bunları ondan gizleyebilmektedir. Günümüz medya organlarının yöntemleri ele alındığında hipnozun küresel iletişimin önemli bir bileşeni olduğunu söylemek mümkün görünmektedir.
Örneğin bir haberin sunumunda seçilen manşet, haberi alanların algısını doğrudan etkilemektedir. Haberin içeriği dikkatle okunduğunda, yani hipnozun manipülatif etkisinden bilinçli bir şekilde kaçınıldığında, manşetin yönlendiriciliği fark edilebilmektedir. Ancak bir vakıa olarak haber okurlarının ezici çoğunluğunun bunu yapmayarak haberleri manşetler doğrultusunda algıladıkları ve kendileri için “uygun görülen” anlamı çıkarttıkları anlaşılmaktadır. Yönlendirme fiiline insanlarda nefret ve öfke uyandıracak manipülasyonlar da elbette dâhildir.
Söz konusu olan komplo teorileri olduğunda çift taraflı bir manipülasyon sürecinden bahsetmek mümkün olacaktır. Tahmin edileceği üzere madalyonun ön yüzünde insanların “komplo teorisyenleri” tarafından akıl dışı komplo teorileri üzerinden manipüle edilmeleri yer almaktadır. Buna göre özellikle korku, kaygı ve panik duyguları olmak üzere insanların muhtelif duygusal zaafları kullanılarak sansasyonel bir teori ortaya atılmakta ve insanlar duygusal bir girdaba doğru çekilmektedir. Komplo teorileri bu süreç için nispeten elverişlidir zira aslında aralarında bağlantı olmayan hadiseler ve olgular arasında mesnetsiz bağlantılar oluşturmak suretiyle insanlar duygusal olarak manipüle edilebilmektedir.
Madalyonun diğer yüzünde ise belirli hadiselere yönelik getirilen makul açıklamaları peşinen ve argümanlarını tartışmaksızın “komplo teorileri” olarak etiketleyerek insanları manipüle etme fiiline rastlanmaktadır. Örneğin 11 Eylül hadisesi gibi insanlık tarihi açısından son derece belirleyici hadiselere dair resmî makamların ürettikleri açıklamalar dayatılmakta, insanların bu resmî açıklama tarzıyla uyuşmayan açıklama tarzlarını benimsemeleri, bunlar zaman zaman resmî teoriden daha makûl ve ikna edici olsa dahi, yasaklanmaktadır. Bu ikinci yöntemin ilkine nazaran daha sinsi bir manipülasyon tekniği olduğu gözlemlenmektedir.
Aslında komplo teorileri hususundaki asli manipülasyon “komplo teorisi” kavramının bizatihi kendisinde yer almaktadır. “Komplo teorisi” kavramı herhangi bir suçun veya sair hadisenin açıklanmasında bir komplo olduğunu öne süren görüşleri nitelemek için hukuk alanında doğmuştur. Ancak Amerika Birleşik Devletlerinde yaşanan John F. Kennedy suikastını müteakip, kavram paranoya, şizofreni ve sair psikolojik rahatsızlıklarla bilinçli bir şekilde ilişkilendirilmiş, bu şekilde resmî açıklamalarla uyuşmayan her tür açıklamanın amiyane tabirle bir “deli saçması” anlamına geldiği manipülasyonu zihinlere kazınmıştır. Buna rağmen yakın tarihte ortaya atılan komplo teorilerinin bir kısmının doğrulanmış olması (Watergate, Irak Devletinin kitle imha silahları ve daha birçok hadise/teori gibi) bu manipülatif algının gerçek dışı olduğunu sarahaten ortaya koymuştur. Tek kutuplu dünyayı idare eden aklın bu algıdan beslendiği de ortada olup özellikle Covid-19 hadisesinden sonra beliren kamuoyu tepkileri mezkûr algının sınırlarına yaklaştığını, insanların artık etiketlenmekten çekinmeden alternatif açıklamalara da rağbet ettiğini göstermektedir.
Netice itibariyle, nereden gelirse gelsin manipülasyondan korunmak adına yapılması gereken, hipnozun sersemletici kuvvetlerinin farkında olarak bunları geçersiz kılmak olacaktır. Bunun için de hadiseleri ele alırken söylem temelli değil, kanıt temelli hareket etmek gerekmektedir. Gerekli araştırmayı yapmadan önce bir hadise bizim için, hangi açıklama tarzını benimsersek benimseyelim, apaçık olabilir. Ancak tarafsız bir biçimde hadiseye yaklaşarak, doğru soruları sorarak, mevcut açıklamalara karşı şüpheyi elden bırakmayarak hakikati aradığımızda, baştaki apaçıklık yerini çok farklı bir manzaraya bırakabilmektedir.
[1] Dr. Ömer Kemal Buhari Öğr. Üyesi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi.
Yaratılmış en değerli varlık olan insan neslinin kader, ecel ve rızık konusunda hem Yüce Allah’ın ve hem de kendisinin hatta diğer varlıklar ile eşyanın gerekli yetenek, kazanım ve koşullarını bilmesi elzem bir husustur. Ancak görüldüğü kadarıyla bazı insanlar nezdinde hem olgusal aşamaları ve hem de sorumluluk ve irade basamaklarını olduğu gibi anlamasının bazı engelleri olduğu muhakkaktır.
Kurumsallaşmış dinlerin kutsal addettikleri yazılı metinleri bulunur. Genellikle sözlü geleneğe yaslanan bu kutsal metinler doğrudan veya dolaylı olarak tanrıyla ilişkilendirilmiştir. İbrahim aleyhisselamın ortak ata kabul edildiği Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam’da Zât-ı İlâhî’nin doğrudan ve elçileri vasıtasıyla insanlıkla konuştuğuna inanılmaktadır. Bu dinlerde Tanrı’nın insanlığa seslenişi olarak kabul gören ilâhî kelam/sözler zamanla yazıya geçirilerek kutsal kitap hüviyeti kazanmıştır.
İçtihad konusunun günümüzde yeterince tartışılmaya açılmaması, gündeme getirilmemesi, getirilse bile oldukça yüzeysel söylemlerle geçiştirilmesi konunun önemini korumakta, araştırılma ihtiyacını muhafaza etmektedir. Buna ilaveten içtihad kapısı konusunda net ilkelerin belirlenememiş olması kafa karışıklığına neden olmakta, literatürün yetersiz olması da meselenin farklı anlaşılmasına neden olmaktadır.
‘Ve lâ galibe illallâh’, ‘üstün olan yalnızca Allah’tır’, ‘Allah’tan başka üstün olan yoktur’ ifadesi, tarihten bir süreliğine çekilen bir toplumun, çekilirken mimariye kazınan inancını imlemektedir. Yıpranmış, zayıflamış ama yitmemiş, yitirilmemiş güvenini… El-Hamrâ’nın birçok yerine nakşedilmiş bu ifadeyle Endülüslüler, “artık bu topraklarda var olmayı sürdürmenin kendileri için ne kadar çetin ve belki de imkânsız bir şey olduğunu anlamış olmalıdırlar.”
Akıl-vahiy ilişkisi üzerine mülâhazalar” yazısı, bilginin kaynağı sorunu ekseninde kapsamlı bir çalışmanın önsözü mahiyetindedir. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Yazıda İslâm düşüncesinde esas itibariyle ‘bilginin kaynağı sorunu’nun olmadığına ancak daha sonraki dönemlerde kirlenmeye başlayan ‘Müslüman aklı’yla birlikte zihnî karışıklığın (teşevvüş) oluştuğuna dikkat çekilmiştir. Farklı kültür ve inançların müslüman düşünceye karışmasıyla oluşan kirlenme, kendi kavramlarını üretmede gecikmeyip kurumsallaşmıştır.
Komplo Teorileri Bağlamında Manipülasyon
Manipülasyon kelimesinin etimolojisine göz atıldığında “el becerisi ile idare etmek” gibi bir anlamla karşılaşılmaktadır. Karşı karşıya olunan fiil bir çeşit el çabukluğudur ve bu fiili anlamlandırmak adına ona “illüzyon” veya “sihirbazlık” nitelemesi yapılabilir. Daha da isabetli bir teşbih gerektiğinde “hipnoz” olgusu kendisini gösterecektir. Psikoloji alanında da bir tedavi yöntemi olarak denendiği bilinen hipnozda, bu konuda kendisini yetiştirmiş bir uzman, bir insana gerçek dünyada var olmayan şeyleri gösterebilmekte, var olanları gerçekte olduklarından farklı bir şekilde gösterebilmekte veya bunları ondan gizleyebilmektedir. Günümüz medya organlarının yöntemleri ele alındığında hipnozun küresel iletişimin önemli bir bileşeni olduğunu söylemek mümkün görünmektedir.
Örneğin bir haberin sunumunda seçilen manşet, haberi alanların algısını doğrudan etkilemektedir. Haberin içeriği dikkatle okunduğunda, yani hipnozun manipülatif etkisinden bilinçli bir şekilde kaçınıldığında, manşetin yönlendiriciliği fark edilebilmektedir. Ancak bir vakıa olarak haber okurlarının ezici çoğunluğunun bunu yapmayarak haberleri manşetler doğrultusunda algıladıkları ve kendileri için “uygun görülen” anlamı çıkarttıkları anlaşılmaktadır. Yönlendirme fiiline insanlarda nefret ve öfke uyandıracak manipülasyonlar da elbette dâhildir.
Söz konusu olan komplo teorileri olduğunda çift taraflı bir manipülasyon sürecinden bahsetmek mümkün olacaktır. Tahmin edileceği üzere madalyonun ön yüzünde insanların “komplo teorisyenleri” tarafından akıl dışı komplo teorileri üzerinden manipüle edilmeleri yer almaktadır. Buna göre özellikle korku, kaygı ve panik duyguları olmak üzere insanların muhtelif duygusal zaafları kullanılarak sansasyonel bir teori ortaya atılmakta ve insanlar duygusal bir girdaba doğru çekilmektedir. Komplo teorileri bu süreç için nispeten elverişlidir zira aslında aralarında bağlantı olmayan hadiseler ve olgular arasında mesnetsiz bağlantılar oluşturmak suretiyle insanlar duygusal olarak manipüle edilebilmektedir.
Madalyonun diğer yüzünde ise belirli hadiselere yönelik getirilen makul açıklamaları peşinen ve argümanlarını tartışmaksızın “komplo teorileri” olarak etiketleyerek insanları manipüle etme fiiline rastlanmaktadır. Örneğin 11 Eylül hadisesi gibi insanlık tarihi açısından son derece belirleyici hadiselere dair resmî makamların ürettikleri açıklamalar dayatılmakta, insanların bu resmî açıklama tarzıyla uyuşmayan açıklama tarzlarını benimsemeleri, bunlar zaman zaman resmî teoriden daha makûl ve ikna edici olsa dahi, yasaklanmaktadır. Bu ikinci yöntemin ilkine nazaran daha sinsi bir manipülasyon tekniği olduğu gözlemlenmektedir.
Aslında komplo teorileri hususundaki asli manipülasyon “komplo teorisi” kavramının bizatihi kendisinde yer almaktadır. “Komplo teorisi” kavramı herhangi bir suçun veya sair hadisenin açıklanmasında bir komplo olduğunu öne süren görüşleri nitelemek için hukuk alanında doğmuştur. Ancak Amerika Birleşik Devletlerinde yaşanan John F. Kennedy suikastını müteakip, kavram paranoya, şizofreni ve sair psikolojik rahatsızlıklarla bilinçli bir şekilde ilişkilendirilmiş, bu şekilde resmî açıklamalarla uyuşmayan her tür açıklamanın amiyane tabirle bir “deli saçması” anlamına geldiği manipülasyonu zihinlere kazınmıştır. Buna rağmen yakın tarihte ortaya atılan komplo teorilerinin bir kısmının doğrulanmış olması (Watergate, Irak Devletinin kitle imha silahları ve daha birçok hadise/teori gibi) bu manipülatif algının gerçek dışı olduğunu sarahaten ortaya koymuştur. Tek kutuplu dünyayı idare eden aklın bu algıdan beslendiği de ortada olup özellikle Covid-19 hadisesinden sonra beliren kamuoyu tepkileri mezkûr algının sınırlarına yaklaştığını, insanların artık etiketlenmekten çekinmeden alternatif açıklamalara da rağbet ettiğini göstermektedir.
Netice itibariyle, nereden gelirse gelsin manipülasyondan korunmak adına yapılması gereken, hipnozun sersemletici kuvvetlerinin farkında olarak bunları geçersiz kılmak olacaktır. Bunun için de hadiseleri ele alırken söylem temelli değil, kanıt temelli hareket etmek gerekmektedir. Gerekli araştırmayı yapmadan önce bir hadise bizim için, hangi açıklama tarzını benimsersek benimseyelim, apaçık olabilir. Ancak tarafsız bir biçimde hadiseye yaklaşarak, doğru soruları sorarak, mevcut açıklamalara karşı şüpheyi elden bırakmayarak hakikati aradığımızda, baştaki apaçıklık yerini çok farklı bir manzaraya bırakabilmektedir.
[1] Dr. Ömer Kemal Buhari Öğr. Üyesi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi.
İlgili Yazılar
İnsanın Varlık Yasasının Sünnetullah Bağlamında Teşekkül Esasları
Yaratılmış en değerli varlık olan insan neslinin kader, ecel ve rızık konusunda hem Yüce Allah’ın ve hem de kendisinin hatta diğer varlıklar ile eşyanın gerekli yetenek, kazanım ve koşullarını bilmesi elzem bir husustur. Ancak görüldüğü kadarıyla bazı insanlar nezdinde hem olgusal aşamaları ve hem de sorumluluk ve irade basamaklarını olduğu gibi anlamasının bazı engelleri olduğu muhakkaktır.
İsrâiliyat Algımız ve Türkçe Tora Tefsiri Üzerine
Kurumsallaşmış dinlerin kutsal addettikleri yazılı metinleri bulunur. Genellikle sözlü geleneğe yaslanan bu kutsal metinler doğrudan veya dolaylı olarak tanrıyla ilişkilendirilmiştir. İbrahim aleyhisselamın ortak ata kabul edildiği Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam’da Zât-ı İlâhî’nin doğrudan ve elçileri vasıtasıyla insanlıkla konuştuğuna inanılmaktadır. Bu dinlerde Tanrı’nın insanlığa seslenişi olarak kabul gören ilâhî kelam/sözler zamanla yazıya geçirilerek kutsal kitap hüviyeti kazanmıştır.
İçtihad Kapısı Kapalı mıydı Gerçekten, Ya da Hangi İçtihad?
İçtihad konusunun günümüzde yeterince tartışılmaya açılmaması, gündeme getirilmemesi, getirilse bile oldukça yüzeysel söylemlerle geçiştirilmesi konunun önemini korumakta, araştırılma ihtiyacını muhafaza etmektedir. Buna ilaveten içtihad kapısı konusunda net ilkelerin belirlenememiş olması kafa karışıklığına neden olmakta, literatürün yetersiz olması da meselenin farklı anlaşılmasına neden olmaktadır.
Mimarinin Gözü Gözün İmarı
‘Ve lâ galibe illallâh’, ‘üstün olan yalnızca Allah’tır’, ‘Allah’tan başka üstün olan yoktur’ ifadesi, tarihten bir süreliğine çekilen bir toplumun, çekilirken mimariye kazınan inancını imlemektedir. Yıpranmış, zayıflamış ama yitmemiş, yitirilmemiş güvenini… El-Hamrâ’nın birçok yerine nakşedilmiş bu ifadeyle Endülüslüler, “artık bu topraklarda var olmayı sürdürmenin kendileri için ne kadar çetin ve belki de imkânsız bir şey olduğunu anlamış olmalıdırlar.”
Akıl-Vahiy İlişkisi Üzerine Mülâhazalar- Bilgiyi Temellendirmenin Serüveni-II-
Akıl-vahiy ilişkisi üzerine mülâhazalar” yazısı, bilginin kaynağı sorunu ekseninde kapsamlı bir çalışmanın önsözü mahiyetindedir. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. Yazıda İslâm düşüncesinde esas itibariyle ‘bilginin kaynağı sorunu’nun olmadığına ancak daha sonraki dönemlerde kirlenmeye başlayan ‘Müslüman aklı’yla birlikte zihnî karışıklığın (teşevvüş) oluştuğuna dikkat çekilmiştir. Farklı kültür ve inançların müslüman düşünceye karışmasıyla oluşan kirlenme, kendi kavramlarını üretmede gecikmeyip kurumsallaşmıştır.