Alev Alatlı’yı Ürgüp’te Anlamak: Taşın Hafızası ve Edebî Direniş

Neredeyse tamamı doğal bir işlenmişlikle renklenen bir belde olarak Ürgüp’te sabah, yalnızca güneşin değil, taşın hafızasının da uyanışıyla başlar. Malum Katpatuka/Güzel Atların Ülkesi Kapadokya’nın oyuk kayaları, yılların rüzgârını değil, çağların suskunluklarını, tıpkı direnen o taşlar gibi direnen kelimelerini ve gizli hatıralarını da saklıyor oluşuyla bile ayrı bir güzellik taşımaktadır. Gerek taşın ve gerekse sözün, kelimenin, dilin, hafızanın yankılanarak direndiği bu güzelim belde de bu eşsiz coğrafyada, Kapadokya Üniversitesi’nin varlığı da bir tesadüf olmasa gerek. O üniversite ki salt bu coğrafyada oluşu bile düşüncenin yankı bulduğu bir kurum, bir mekân olma niteliğindedir.

Ve tam da bu yüzden, Türk edebiyatına yalnızca eserler değil, bir fikrî direnişi, bir entelektüel ve sanatsal duruşu, ahlâkı bırakmış olan Alev Alatlı’yı anmak için önce Ürgüp, sonra da Kapadokya Üniversitesi doğru bir mekân olduğu kadar, doğru bir fikir de olacaktır.

Çünkü Alev Alatlı, -çok da dolayımlı olmayacak biçimde metaforik bir bağlam kuracak olursak- sanki de bu coğrafyanın ilk bakıştaki hayret uyandırıcılığına benzer biçimde edebiyatımızda “anlatan” değil, “uyandıran” düşünür, anlatıcı, yazar ve yorumcularındandır.  Denilebilir ki, onun sözgelimi, “Nuke Türkiye!”, “Valla Kurda Yedirdin Beni” gibi romanları da yine bu coğrafya -ilk bakışta kendini kendine bakanın zihninde genişleterek özgün kılışı gibi- en özgün haliyle yazılmış bir yazı olarak okurun zihninde bitmez; orada başlar. Nitekim Alatlı’nın kelimeleri de benzer biçimde bütün kendiliğindenliği içinde Kapadokya’nın keşfe çağıran durduruşuna benzer biçimde bir konfor alanı değil, durulan ve orada kurulan bir sorgu odası olarak yazılmış gibidir.  Yine Kapadokya’nın sadece bir tatil beldesi olmaktan öte bakışı başkalaştıran ağır yüklü hafızası gibi, okurunu rahatlatmamış; rahatlatmak için yazmamış, rahatsız etmek, uyarmak, uyandırmak için yazmıştır. Çünkü Alatlı’ya göre edebiyat, yine Kapadokya’nın insanı ötelere taşıyan gerçekliği gibi insanı avutmak için değil, gerçeğe yaklaştırmak için vardır.

Bu yüzden de Alatlı’nın -adeta bir coğrafyanın şekillenişi gibi- yazdığı her satırında, her cümlesinde bu amaca hizmet eden bir keskinlik ve berraklık hissedilir. Nitekim Alatlı’nın metinlerinde Doğu ile Batı sadece bir coğrafya meselesi değildir; bir zihniyet çatışmasıdır. Özellikle “Schrödinger’in Kedisi” ve “Or’da Kimse Var mı?” gibi eserlerinde modern insanın parçalanmış bilincini, kimlik bunalımını ve düşünsel savrulmalarını -tıpkı Kapadokya’nın kendini ortaya koyuşu gibi- güçlü, sert ve kesin bir dille ortaya koyar.

Tam da bu yüzden Alatlı’nın roman kişileri Kapadokya’dan farklı biçimde, çoğu zaman kendi halleri ekseninde huzursuzdur; çünkü yazarın kendisi de huzursuzdur. Ama bu huzursuzluk, teslimiyet değil, bilinçtir; insanı düşündürmeye, sorgulatmaya hizmet eden bir bilinç söz konusudur Alatlı’nın bütün eserlerinde.

Alatlı’nın Türk edebiyatında belki de en belirgin özelliği, düşünsel yalnızlık cesaretidir. Bunu onun kurucusu olduğu Kapadokya Meslek Yüksekokulu’nun yalnız denilemese de uzak ve özel haline benzetmek ne kadar mümkündür bilemiyoruz ama özellikle onun popüler olmayı değil, hakikate sadık kalmayı ve öylece çekildiği kendi köşesinde de kalmaktan öte bir şey yapmak için, bir ışık tutmak için sergilediği en tutarlısından entelektüel tavrıyla benzeştirmek mümkün olabilecektir.

Bununla birlikte Alatlı’nın kendi çağında yaşayan bir akademi tavrıyla, herhangi bir ideolojinin sözcüsü olmayışı gibi uzak, küçük ama bir o kadar da özgün, özel ve hakiki bir eğitim yuvası halinde duragelen Kapadokya Meslek Yüksekokulu ile benzeşimi manidar bir ayrıntı niteliğindedir. O da tıpkı kurduğu bu okul gibi, ideolojilerin körleştirdiği insanın eleştirmeni ve doğru yoldaki eğitmeni olmuş, yazdıkları da yine kurduğu bu okul gibi salt dışsal etki bırakan estetikten öte bir ahlâkî duruşu yaşatmaya yönelmiştir sürekli biçimde.

Salt yazınsal, düşünsel ve edebi eksenden bakıldığında; Alatlı, özellikle deneme, makale ve konuşmalarında sıkça vurguladığı bir hakikati savunmuştur diyebiliriz. “Batı’yı taklit ederek değil, anlayarak aşabilirsiniz.” ifadesi bile, onun bu edebî, düşünsel ve yazınsal mirasının özeti gibidir. Taklitçi modernleşmeye, ezberci aydın tipine ve düşünmeden konuşan kalabalıklara karşı yazmıştır. Bu yüzden de onun yazıları, yalnızca bir estetik araç değil; adeta kendi özgülüğünü içinde taşıyan bireysel bir okulun içsel şekillenişi gibi bir düşünce aracı, bir sorumluluk aracı olarak şekillenmiştir.

Öte yandan, Alev Alatlı’nın dili serttir ama kırıcı değildir; karmaşıktır ama gösterişli de değildir. Kelimeyi, süslemek için değil, yük taşımak için kullanır. Metinlerinde bilim, felsefe, psikoloji ve tarih adeta içsel bir eğitim organizasyonu biçiminde deveran eden bir canlı okul gibi iç içe geçmiştir. Bu yönüyle Alatlı, Türk edebiyatında “entelektüel roman” geleneğinin en güçlü temsilcilerinden sayılmış ve bütün antolojilerde de bu şekilde kaydedilmiştir.

Ancak onu yalnızca entelektüel bir yazar olarak tanımlamak eksik olur; çünkü onun derdi, insanın kendisidir ve tıpkı kurmuş olduğu okul gibi, bu deverana katılmak isteyen genç insanları kendine çağırır. Vefatıyla birlikte edebiyatımızdan yalnızca bir yazar değil, düşünmeye çağıran bir ses eksilmiştir. Fakat Kapadokya’nın taşları ve kurmuş olduğu okuldan yükselen ışık gibi, Alatlı’nın cümleleri de tıpkı o taşların oyuldukları yerde kalıcı oluşları gibi, onda uyanan irfan bilgisiyle vermiş olduğu emeğin ürünü olan bu okulda yeşerecektir. Değil mi ki onun bu çabası da tıpkı bu kendi kendini şekillendiren taşlar gibi, zaman geçtikçe aşınmayacak; aksine daha gür ve kuşaklarca sürecek bir çabayı şekillendirecektir. Belki de bu yüzden tıpkı yazdıklarını okuyan bugünün genç okurlarının onun metinlerinde belki zorlanacakları ama o okudukları bu metinlerden nice bilgiler devşirerek çıkacakları gibi; kurmuş olduğu bu okulda okuyan öğrenciler de hayatlarını kurtaracakları ve kuracakları bir geleceğin peşinde düşünmenin ilk adımını atacaklardır.

Alatlı, Türk edebiyatında “yerleşik” olmayı reddeden, yolda olmayı seçen ve sefer ehli bir büyük entelektüel kimliğin sahibiydi. Edebiyatı, estetik bir süs değil; düşünsel bir mücadele alanı olarak görmüş ve bu yüzden de romanlarında kurgu çoğu zaman bir araç halini almıştır.

Ona göre, gerek hayat ve gerekse edebiyat anlamında asıl mesele, insanın çağ karşısındaki savruluşuydu. Modernliğin büyüsüne kapılmış ama ruhunu kaybetmiş bireyi, Batı’nın kavramlarıyla düşünen fakat Doğu’nun acılarını yaşayan toplumları anlatırken, okuyucusunu rahatlatmayı hiçbir biçimde amaçlamamış, tam aksine, rahatsız etmiştir. Çünkü ona göre edebiyat da tıpkı kurmuş olduğu okul gibi bir içsel eğitim yoluyla talebenin de okuyan gibi kendini uyandırmak bilincine kavuştuğu bir aydınlanma yoluydu.

Dili bilerek çetindi Alatlı’nın. Bu yüzden de tıpkı eğitime katılanın vermek zorunda olduğu emek gibi okurdan da epeyce bir emek isterdi; tıpkı düşünmenin ve bir sabitesi olmayan bir fikrin sahibi olmanın emek istemesi gibi.

Büyük ihtimalle popüler olanın sığlığına ve kolay tüketilen ancak inatla tutunula tutunula çürüyen fikirlere mesafeli duruşu da bu yüzdendir. Bu tavır, onu zaman zaman yalnızlaştırmış, ancak onun yalnızlığı da tıpkı Kapadokya’nın mağaralarında inzivaya çekilmiş gibi şekillenmiş, dış dünyadan kopuk değil, aksine onu daha derin kavramaya açılan bir sessizlik olarak anlam bulmuştur.

Benzer biçimde Alatlı’nın metinlerinde Türk edebiyatı sadece bir gelenek değil; bir sorumluluktur. Dil, kimlik, medeniyet ve ahlâk meseleleri romanlarının arka planında sürekli nefes almıştır. Nitekim o, “yerli” olmayı dar bir kabuk olarak değil; evrenseli kendi toprağından konuşabilme cesareti olarak görmüş, bu yüzden de eserlerinde Batı düşüncesiyle hesaplaşırken, oksidental/daha Batılı bir tavırla Doğu’yu da romantize etmemiş, otoriter olduğu kadar da şefkatli bir büyükanne gibi -çoklukla nasihat içeren- eleştirel bir sevgiyle yaklaşmıştır.

Ürgüp’ün taşları nasıl yüzyıllara meydan okuyorsa, Alatlı’nın metinleri de bu post-modern zamana karşı dirençlidir. Güncel tartışmaların ötesine geçer, insanın temel sorularına dokunur: Kimiz? Ne zaman kaybolduk? Bilgi bizi özgürleştirir mi, yoksa daha büyük bir yanılsamaya mı sürükler?

İşte bütün bu sorular, onun edebiyatını akademik olduğu kadar vicdani bir edebiyat olarak literatür üstü ve ötesi bir edebiyat haline getirmiştir.

Ezcümle diyecek olursak, Ürgüp’te bir üniversite kampüsünde, Alev Alatlı’nın adı anıldığında, bu yalnızca geçmişi yâd etmek olmayacak; geleceğe bir sorumluluk yüklemek anlamına da gelecektir. Çünkü onun mirası, okunup rafa kaldırılacak bir edebiyat değil, üzerine düşünülmesi gereken bir çağrıdır. Alatlı, ardında tamamlanmış cevaplar değil, cesaretle sorulmuş sorular bırakmıştır. Ve belki de gerçek edebiyat da tam olarak budur: insanı rahatlatmayan ama insan yapan sorular, doğrudan ya da dolaylı cevaplar, uzun cümlelerle kurulmuş nice yorumlar ve dahası…

Kapadokya’da taş konuşur. Ürgüp’ün oyuklarına sinmiş tarih, kelimelerle değil, suskunlukla anlatır kendini. Kapadokya Üniversitesi’nin avlusunda yürürken insan, bilginin yalnızca kitaplarda değil, mekânlarda da saklı olduğunu hisseder. İşte bu taş sessizliği içinde Alev Alatlı’yı düşünmek, yalnızca bir yazarı anmak değil; bir zihniyetle, bir direnişle ve bir entelektüel yalnızlıkla yüzleşmek anlamına geleceği gibi, hem Kapadokya Üniversitesi’ni hem de Alev Alatlı’yı anmakla daha katmanlı bir anlam kazanan Ürgüp’ü de birkaç adım daha öne taşıyacaktır.

Vefatıyla birlikte bir yazar değil, düşünmeye çağıran bir ses eksilmiş fakat bu yoğun biçimde fikirle şekillenmiş ve nevi şahsına münhasır hale gelen ses yok olmamış, yalnızca bir yankıya dönüşmüştür ki işte bu özgün ses Kapadokya’nın taşlarında dolaşan rüzgâr gibi, okuyanı zorlayan ama ciddiye alan bir edebiyat anlayışıyla Alev Alatlı’nın fikirlerini de Türk edebiyatında esmeye götürmüş ve öylece büyütmüştür.

Sadece bu açıdan bakıldığında bile, Kapadokya Üniversitesi’nde Alev Alatlı’yı anmak, gerek mekân ve gerekse insan ekseninde oldukça katmanlı bir anlam kazanacaktır. Çünkü burada mekânın zamana direnişi, tıpkı Alatlı’nın metinleri, bir doğal yazı gibi şekillenmiştir.

Ve insan, taşın hafızasında, taşa kazınmış bu zor okunur yazının izinde yürürken şunu fark edecektir: gerçek edebiyat, ancak ve sadece öldükten sonra da düşünmeye devam edenlerin mirası olacaktır…